Grammatica |

Persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden in het Duits

Duitse voornaamwoorden: vormen, naamvallen en voorbeelden

Duitse voornaamwoorden veranderen met hun functie: ich betekent “ik”, mich en mir zijn voorwerpsvormen en mein drukt bezit uit. Vergelijk Ich sehe ihn. — “Ik zie hem” — met Er hilft mir. — “Hij helpt me.” Voor de juiste vorm kijk je naar de persoon, de naamval en bij bezittelijke vormen ook naar het zelfstandig naamwoord.

Persoonlijke voornaamwoorden: onderwerp en voorwerp

Nominativ is de onderwerpsvorm. Akkusativ en Dativ zijn de twee voorwerpsnaamvallen die je het vaakst nodig hebt. Nederlands “mij” of “me” kan in het Duits mich of mir worden. Het Duitse werkwoord of voorzetsel bepaalt welke naamval nodig is.

Persoon Nominativ Akkusativ Dativ
ik ich mich mir
jij / je du dich dir
hij er ihn ihm
zij / ze, enkelvoud sie sie ihr
het es es ihm
wij / we wir uns uns
jullie ihr euch euch
zij / ze, meervoud sie sie ihnen
u: één of meer personen Sie Sie Ihnen

De tabel geeft de alledaagse onderwerps- en voorwerpsvormen. Persoonlijke voornaamwoorden hebben ook genitiefvormen, maar die zijn in gewone gesprekken zeldzaam. Ze zijn niet hetzelfde als bezittelijke woorden zoals mein of dein.

Onderwerpsvormen: geslacht en persoonsvorm

Het onderwerp bepaalt de persoonsvorm: ich komme, du kommst, er kommt, wir kommen, ihr kommt, sie kommen. Bij voorwerpen kies je er, sie of es op basis van het Duitse grammaticale geslacht. Ga niet alleen af op het Nederlandse lidwoord of voornaamwoord.

Der Schrank ist neu. Er steht im Flur.
De kast is nieuw. Hij staat in de gang.

Die Uhr ist alt. Sie funktioniert noch.
De klok is oud. Hij werkt nog.

Das Fenster ist offen. Es ist sehr groß.
Het raam staat open. Het is erg groot.

Accusatief of datief: kijk naar het Duitse werkwoord

Veel werkwoorden krijgen een accusatiefvoorwerp, waaronder sehen, kennen, besuchen en anrufen. Andere vereisen datief, waaronder helfen, danken, antworten en gefallen. Leer de naamval bij het werkwoord: het Nederlandse “helpen” laat niet zien dat Duits helfen datief nodig heeft.

Constructie Voorbeeld Vertaling
anrufen + Akkusativ Ich rufe dich später an. Ik bel je later op.
helfen + Dativ Kannst du mir helfen? Kun je me helpen?
für + Akkusativ Das Geschenk ist für sie. Het cadeau is voor haar / hen.
mit + Dativ Ich fahre mit ihm. Ik rijd met hem mee.

Ook een voorzetsel kan de naamval bepalen: für mich, ohne dich, mit uns, bei euch. In Das gefällt mir is das het onderwerp en staat mir in de datief: “Dat bevalt me” of “Dat vind ik leuk.” Degene die iets ervaart, is dus niet automatisch het onderwerp.

Sie, sie en ihr: kijk naar de hele zin

De beleefdheidsvorm Sie krijgt een hoofdletter en dezelfde persoonsvorm als meervoudig sie: Sie kommen. Ook Ihnen en bezittelijk Ihr behouden de hoofdletter. Kleine-letter-sie betekent “zij” in het enkelvoud of meervoud. De persoonsvorm en context maken het verschil duidelijk; aan het begin van een zin is een hoofdletter op zichzelf niet genoeg.

Voorbeeld Betekenis
Heute kommt sie. Vandaag komt zij.
Heute kommen sie. Vandaag komen zij.
Kommen Sie heute? Komt u vandaag?
Ihr habt Zeit. Jullie hebben tijd.
Ich helfe ihr. Ik help haar. Datief.
Das ist ihr Fahrrad. Dat is haar / hun fiets. Bezit.

Bezittelijke vormen: bepaal eerst de bezitter

De bezittelijke basisvorm vertelt van wie iets of iemand is. De uitgang hangt vervolgens af van geslacht, getal en naamval van het volgende zelfstandig naamwoord. Dat zijn twee aparte keuzes: bezitter → basisvorm; zelfstandig naamwoord → uitgang.

Bezitter Basisvorm Betekenis
ich mein- mijn
du dein- jouw / je
er / es sein- zijn
sie ihr- haar
wir unser- ons / onze
ihr euer- / eur- jullie
sie ihr- hun
Sie Ihr- uw

Jonas sucht seine Tasche. Lea sucht ihren Schlüssel.
Jonas zoekt zijn tas. Lea zoekt haar sleutel.

In seine Tasche verwijst sein- naar Jonas en past -e bij het vrouwelijke Tasche in de accusatief. In ihren Schlüssel verwijst ihr- naar Lea en geeft -en de mannelijke accusatief van Schlüssel aan. Anders dan Nederlands “zijn”, “haar” of “hun” krijgt de Duitse vorm dus ook een naamvalsuitgang.

Vóór een zelfstandig naamwoord: de uitgangen

Vóór een zelfstandig naamwoord heten deze woorden bezittelijke determinatoren, in het Duits Possessivartikel. Ze nemen de plaats van het lidwoord in: mein Buch, niet das mein Buch. Het volgende patroon geldt ook voor de andere bezittelijke basisvormen.

Naamval Mannelijk Vrouwelijk Onzijdig Meervoud
Nominativ mein meine mein meine
Akkusativ meinen meine mein meine
Dativ meinem meiner meinem meinen
Genitiv meines meiner meines meiner

Mein Bruder kommt. — Mijn broer komt.
Ich besuche meinen Bruder. — Ik bezoek mijn broer.
Ich fahre mit meiner Schwester. — Ik reis met mijn zus.
Das ist das Fahrrad meines Bruders. — Dat is de fiets van mijn broer.

Met een uitgang wordt euer meestal eur-: euer Hund, eure Katze, euren Hund, mit eurem Hund. Ook naamwoordsuitgangen blijven nodig: mit meinen Freunden heeft datief-meervoud -n en meines Bruders genitief -s.

Zonder zelfstandig naamwoord: meiner, meine, meins

Een bezittelijk voornaamwoord kan een zelfstandig naamwoord vervangen dat al duidelijk is. Vergelijk Das ist mein Stift. — “Dat is mijn pen” — met Der Stift ist meiner. — “De pen is van mij.” Zonder naamwoord krijgen mannelijk nominatief en onzijdig nominatief/accusatief een uitgang die de vorm vóór een naamwoord niet heeft.

Naamval Mannelijk Vrouwelijk Onzijdig Meervoud
Nominativ meiner meine meins / meines meine
Akkusativ meinen meine meins / meines meine
Dativ meinem meiner meinem meinen

De naamval volgt uit de functie in de eigen zin: Du hast deinen Stift. Ich nehme meinen. — “Jij hebt je pen. Ik neem de mijne.” Meinen staat hier in de accusatief na nehmen. Bij een onzijdig naamwoord: Ist das dein Handy? Nein, meins liegt zu Hause. — “Is dat jouw telefoon? Nee, de mijne ligt thuis.”

Waar staan voorwerpsvormen?

Onbeklemtoonde voorwerpsvormen staan doorgaans vroeg in het midden van de zin. Zijn beide voorwerpen persoonlijke voornaamwoorden, dan is de neutrale volgorde accusatief vóór datief. Is maar één voorwerp een voornaamwoord, dan staat dat meestal vóór het naamwoordelijke voorwerp. Bij twee volledige naamwoordgroepen komt datief vaak eerst.

Patroon Voorbeeld
Twee naamwoordgroepen Ich zeige meinem Bruder das Foto.
Datiefvoornaamwoord + naamwoord Ich zeige ihm das Foto.
Accusatiefvoornaamwoord + naamwoord Ich zeige es meinem Bruder.
Twee voornaamwoorden Ich zeige es ihm.

De eerste zin betekent “Ik laat mijn broer de foto zien”; de laatste “Ik laat hem die zien”. Dit zijn neutrale patronen: bij contrastieve nadruk zijn andere volgordes mogelijk. Houd in een vraag onderwerp en voorwerpen uit elkaar: Kannst du es mir zeigen? — “Kun je het me laten zien?”

Korte controle: veelgemaakte fouten

Onjuist Juist Waarom
Er hilft mich. Er hilft mir. Helfen vereist datief.
Ich rufe dir an. Ich rufe dich an. Anrufen vereist accusatief.
Das ist mein Tasche. Das ist meine Tasche. Tasche is vrouwelijk.
Der Stift ist mein. Der Stift ist meiner. Gebruik in gewoon modern taalgebruik de zelfstandige vorm.
Ich fahre mit Sie. Ich fahre mit Ihnen. Na mit is de beleefdheidsvorm datief Ihnen.